,,საქართველოში 220 დღიანი მუშაობის შეჯამება
საქართველოში ჩემი დიპლომატიური მისიის დაწყებიდან დაახლოებით შვიდნახევარი თვე გავიდა.
ამ პერიოდში ვცდილობდი, საქართველო არა მხოლოდ საელჩოს ფანჯრიდან დამენახა, არამედ ახლოდან გამეცნო — სახელმწიფო მოხელეებთან და დიპლომატებთან საუბრიდან დაწყებული, უნივერსიტეტების წარმომადგენლებთან, ბიზნესმენებთან, ჟურნალისტებთან, ხელოვანებთან, მკვლევრებსა და იმ მოქალაქეებთან შეხვედრებით დამთავრებული, რომელთაგან თითოეულს საკუთარი, განსხვავებული ხედვა აქვს ქვეყნის მომავლის შესახებ.
ამ გამოცდილებამ ერთ რამ უფრო მკაფიოდ დამანახა:
საქართველოს მხოლოდ შიდა პოლიტიკით, ევროპასთან ან რუსეთთან ურთიერთობით, სამხრეთ კავკასიაში მისი მდებარეობით, შავ ზღვასთან კავშირით და ა.შ. ვერ ავხსნით.
საქართველო, ფაქტობრივად, გაცილებით უფრო დიდი გეოგრაფიული სივრცის ნაწილია — სივრცისა, რომელიც იწყება შავი ზღვიდან, გადის კავკასიასა და კასპიის ზღვაზე და საბოლოოდ აღმოსავლეთით ცენტრალურ აზიამდე, ხოლო სამხრეთით ინდოეთის ოკეანემდე აღწევს.
შესაძლოა, რეგიონის მომავალი უფრო მეტად ამ გეოგრაფიული სივრცეების ერთმანეთთან დაკავშირებაში იყოს, ვიდრე “მათ შორის არჩევანში”.
ამან საქართველო დამაკავშირებელ ქვეყნად აქცია.
საგარეო ვაჭრობის სტატისტიკაც ამ რეალობას აჩვენებს. 2025 წელს საქართველოს საგარეო ვაჭრობის მოცულობა 20-დან 30 მილიარდ დოლარამდე იყო.
ქვეყანა, რომელიც გეოგრაფიულ გზაჯვარედინზე მდებარეობს, თავად წარმოადგენს „ბაზარს“. ასეთი ქვეყნის ძალა იმაში მდგომარეობს, რომ მას შეუძლია შექმნას ერთმანეთთან დამაკავშირებელი უფრო მეტი გზა.
ამიტომაც საქართველო შეიძლება ერთდროულად იყოს ევროპული და კავკასიური; მას შეუძლია ითანამშრომლოს თურქეთთან და აზერბაიჯანთან და, ამავდროულად, ფართო ურთიერთობები ჰქონდეს ცენტრალურ აზიასთან; შეუძლია გააღრმაოს კავშირები ევროპასთან და პარალელურად გამოიყენოს შავი ზღვისა და სამხრეთის მიმართულებების შესაძლებლობები.
ეს ხედვა არა პოლიტიკური არჩევანი, არამედ ეკონომიკური და გეოგრაფიული ლოგიკაა.
საქართველოს წინაშე არსებული ამოცანების მსგავსად, არც ჩემი ქვეყანა, ირანი, შეიძლება განვიხილოთ მხოლოდ როგორც “ბაზარი” ან მეზობელი “ქვეყანა”. ირანი სამხრეთ კავკასიის გარშემო არსებული ყველაზე დიდი დამაკავშირებელი სივრცეა.
ირანი ჩრდილოეთის მიმართულებით კავკასიასა და ცენტრალურ აზიასთანაა ახლოს; აღმოსავლეთით- ავღანეთსა და პაკისტანს უკავშირდება; დასავლეთით თურქეთსა და ერაყთან აქვს კავშირი, ხოლო სამხრეთით- თავისი ფართო სანაპირო ზოლის მეშვეობით, ოკეანურ წყლებსა და ინდოეთის ოკეანის საზღვაო მარშრუტებზე აქვს წვდომა.
ასეთი მდებარეობა ირანს გაცილებით უფრო დიდი ქსელის ნაწილად აქცევს.
2025 წელს ირანის საგარეო ვაჭრობის მოცულობა დაახლოებით 110 მილიარდ დოლარად იყო შეფასებული ხოლო ტრანზიტის სახით ირანის გავლით მნიშვნელოვანი მოცულობის ტვირთები გადაიზიდა.
თუმცა რეალური მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ ირანის ბაზარს შეუძლია მის გარშემო არსებულ ბაზრებთან ერთად ერთიან ქსელში ჩაერთოს.
ირანი — „ქსელი-ბაზარია“.
ფაქტობრივად, როდესაც ირანის ბაზარზე ვსაუბრობთ, მხოლოდ მის მოსახლეობასა და შიდა მოხმარებაზე არ უნდა გავამახვილოთ ყურადღება.
ირანის ბაზარი თავის მნიშვნელობას სწორედ მის გარშემო არსებულ ბაზრებთან კავშირში იძენს:
ირანი, სამხრეთ კავკასია, ცენტრალური აზია, ავღანეთი, პაკისტანი, ერაყი, თურქეთი და მეორე მხრივ, ინდოეთის ოკეანის საზღვაო მარშრუტები.
ეს ერთობლიობა ქმნის ბევრად უფრო დიდ ეკონომიკურ სივრცეს, ვიდრე ნებისმიერი ცალკე აღებული ეროვნული ბაზარი.
ამიტომ კომპანია, რომელიც ირანის ბაზარზე შედის, აპრიორი მხოლოდ ირანში პროდუქციის გაყიდვას არ უნდა ისახავდეს მიზნად.
მას შეუძლია იფიქროს იმ ბაზრებზეც, რომლებზეც ირანის გავლით ექნება წვდომა.
სწორედ აქ ხდება ვაჭრობის ლოგიკა სახელმწიფო საზღვრების ლოგიკაზე უფრო ფართო.
ზოგჯერ ქვეყნებს შორის კავშირებზე უფრო მეტად პოლიტიკის შესახებ საუბრობენ და ნაკლებად — ინფრასტრუქტურაზე.
თუმცა ჩვენს რეგიონში კავშირების მნიშვნელოვანი ნაწილი, ვიდრე დიპლომატიური მოლაპარაკებების ოთახებში შეიქმნებოდა, გზებზე, რკინიგზებზე, ენერგეტიკულ ხაზებზე, ელექტროგადამცემ ქსელებზე, პორტებსა და სასაზღვრო ტერმინალებზე შეიქმნა.
ირანმა მეზობელ ქვეყნებთან მყარი ინფრასტრუქტურული კავშირების ქსელი შექმნა:
გზები და საავტომობილო მაგისტრალები,
რკინიგზა,
ენერგიის გადამცემი ხაზები,
ელექტროენერგიის ქსელები,
სასაზღვრო გამშვები პუნქტები,
პორტები,
სავაჭრო ტერმინალები
და სატრანზიტო მარშრუტები.
მაგალითად, ირანის ელექტროენერგეტიკული კავშირები აზერბაიჯანის რესპუბლიკასა და სომხეთთან, ისევე როგორც ენერგეტიკული მიმოცვლა რეგიონის ქვეყნებთან, აჩვენებს, რომ ეს რეგიონი ინფრასტრუქტურულ დონეზე უკვე წლებია ერთმანეთთან დაკავშირების პროცესშია.
ეს კავშირები იმ პერიოდებშიც კი გაგრძელდა, როდესაც სახელმწიფოებს შორის პოლიტიკური ურთიერთობები გართულებული იყო
ეს მნიშვნელოვანი გაკვეთილია მომავლისთვის: ზოგჯერ ინფრასტრუქტურას შეუძლია გზა გაუხსნას პოლიტიკას. ყოველთვის პოლიტიკა არ უნდა უსწრებდეს ინფრასტრუქტურას.
ერთ-ერთი შესაძლებლობა, რომელზეც ჯერ კიდევ საკმარისი ყურადღება არ გამახვილებულა, არის კავშირი რუსეთის ჩრდილოეთის პოლარულ წყლებსა და შავ ზღვას შორის, ერთი მხრივ, და ინდოეთის ოკეანეს შორის – მეორე მხრივ.
სწორედ ამ მიმართულებით ჩინეთმა გასულ კვირას პირველი საკონტეინერო გემი გაატარა, რითაც აჩვენა, რომ ახალი მარშრუტების კონკურენცია ახალ შესაძლებლობებს ქმნის.
ასეთი ხედვის პირობებში პორტები და გზები მხოლოდ ერთი ქვეყნის პორტები და გზები აღარ არის.
ისინი იმ ქსელის ნაწილია, რომლის მეშვეობითაც საქონელი, კაპიტალი, ტექნოლოგიები და მომსახურება ევროპიდან და შავი ზღვიდან სამხრეთისა და აღმოსავლეთის მიმართულებით და პირიქით გადაადგილდება.
წარმოვიდგინოთ, რომ ტვირთი ინდოეთიდან მოდის.
მას შეუძლია საზღვაო და სახმელეთო ქსელების მეშვეობით ირანში შევიდეს, ირანის სარკინიგზო და საავტომობილო მარშრუტებით ჩრდილოეთისკენ გადაადგილდეს, გაიაროს სამხრეთ კავკასია და დაუკავშირდეს შავ ზღვას ან რუსეთის ჩრდილოეთის წყლებს, ხოლო შემდეგ — ევროპულ ბაზრებს.
ან საპირისპირო მიმართულებით, ევროპული საქონელი, ტექნოლოგია ან კაპიტალი შავი ზღვისა და კავკასიის გავლით სამხრეთის ქსელში შევიდეს და ირანის მეშვეობით ცენტრალური აზიის, ავღანეთის, პაკისტანისა და ინდოეთის ოკეანის ბაზრებზე მიიღოს წვდომა.
ეს მოდელი ქმნის ეკონომიკურ ეკოსისტემას, რომლის ღირებულებაც იზრდება მონაწილე ქვეყნების და კომპანიების რაოდენობის ზრდასთან ერთად.
ბოლო წლებში ევროპაც სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობს სავაჭრო მარშრუტების დივერსიფიკაციასა და მიწოდების ჯაჭვების მდგრადობის ზრდას.
ინდოეთს, აზიასა და ევროპას შორის საკომუნიკაციო მარშრუტების ბოლო პერიოდის განვითარებამაც აჩვენა, რომ არც ერთი დერეფანი არ უნდა განვიხილოთ ერთადერთ შესაძლო ვარიანტად.
ინდოეთისა და ევროპის დამაკავშირებელი მსხვილი პროექტების შემთხვევაშიც კი, დღეს უფრო აქტიურად განიხილება ალტერნატიული და გეოპოლიტიკური კრიზისების მიმართ უფრო მდგრადი მარშრუტების შექმნის საკითხი.
ამიტომ ირანის დაკავშირება კავკასიასთან და შემდეგ შავ ზღვასთან ან რუსეთის ჩრდილოეთის წყლებთან აუცილებლად არ უნდა განვიხილოთ ევროპასთან კონკურენციის კონტექსტში.
მისი განხილვა შესაძლებელია, როგორც ევროპის აზიასთან კავშირის გაძლიერების ერთ-ერთი შესაძლებლობა.
ფაქტობრივად, თუ ახალი მარშრუტი არსებულ მარშრუტებს შეავსებს, ყველა მხარეს შეუძლია მისგან სარგებელი მიიღოს.
მჯერა, რომ სამხრეთ კავკასიის მომავალიც სწორედ ამ ლოგიკაშია.
სომხეთს, აზერბაიჯანსა და საქართველოს თითოეულს საკუთარი უნიკალური გეოგრაფიული და ეკონომიკური შესაძლებლობები აქვს.
თუ ეს სამი ქვეყანა საკუთარ საკომუნიკაციო შესაძლებლობებს აღადგენს და განავითარებს, სამხრეთ კავკასია სატრანზიტო რეგიონიდან ღირებულების შემქმნელ რეგიონად შეიძლება გადაიქცეს.
ამ პროცესში ირანი, როგორც კავკასიის მეზობელი ქვეყანა, შეიძლება ამ ქსელის ნაწილი გახდეს.
არა რომელიმე სხვა ქვეყნის წინააღმდეგ;
არა სხვა მარშრუტის საპირისპიროდ;
არამედ მათ გვერდით.
თუმცა მნიშვნელოვანია ერთი საკითხის გააზრება: ვერც ერთი დერეფანი ვერ იარსებებს ხანგრძლივად მდგრადი ნდობის გარეშე.
ნდობა, ვიდრე სავაჭრო ხელშეკრულებებში ჩამოყალიბდება, ადამიანების ცნობიერებაში იქმნება.
სწორედ ამიტომ, საქართველოში გატარებული ამ შვიდნახევარი თვის განმავლობაში კიდევ უფრო დავრწმუნდი, რომ კულტურა შეიძლება ხალხებს შორის პირველი გზა იყოს.
ირანსა და საქართველოს კულტურული, სამეცნიერო და ისტორიული ურთიერთობების ხანგრძლივი ისტორია აქვთ.
ეს ისტორია მხოლოდ წარსულს არ ეკუთვნის.
ის შეიძლება მომავლის კაპიტალად იქცეს.
უნივერსიტეტებს შეუძლიათ ერთმანეთთან უფრო მეტად დაახლოება.
მკვლევრებს შეუძლიათ ერთობლივი პროექტების შექმნა.
ხელოვანებს შეუძლიათ ერთმანეთთან თანამშრომლობა პოლიტიკურ დაპირისპირებებში ჩართვის გარეშე.
ახალგაზრდებს შეუძლიათ ერთმანეთის უკეთ გაცნობა.
მედიას შეუძლია, სტერეოტიპული ნარატივების ნაცვლად, ირანის დღევანდელობა და საქართველოს დღევანდელობა ერთმანეთს უკეთ გააცნოს.
კერძო სექტორს კი სწორედ ამ ურთიერთგაცნობიდან შეუძლია ახალი თანამშრომლობის შესაძლებლობების შექმნა.
პირადად მე კულტურულ დიპლომატიას არ განვიხილავ როგორც საშუალებას, სხვები დავარწმუნოთ რომელიმე ქვეყნის „სისწორეში“.
კულტურულმა დიპლომატიამ ერთმანეთის გაცნობის შესაძლებლობა უნდა შექმნას.
ჩვენ შეგვიძლია ვისაუბროთ ლიტერატურაზე, ისტორიაზე, კინოზე, მუსიკაზე, არქიტექტურაზე, უნივერსიტეტებზე, ტურიზმზე, ტექნოლოგიებსა და საერთო მემკვიდრეობაზე ისე, რომ ყველა პოლიტიკურ საკითხზე ერთნაირი შეხედულება არ გვქონდეს.
მეგობრობისთვის აუცილებელი არ არის, ყველაფერზე ვთანხმდებოდეთ.
საკმარისია, ერთმანეთის გაცნობა და საერთო ინტერესების პოვნა შეგვეძლოს.
ეს ხედვა მხოლოდ ირან-საქართველოს ურთიერთობებს არ ეხება.
მჯერა, რომ ირანსა და ევროპას შორის ურთიერთობებშიც უფრო მეტი სივრცე უნდა შეიქმნას საერთო ინტერესების მქონე სფეროებზე დიალოგისთვის.
ირანსა და ევროპის ქვეყნებს შორის პოლიტიკური უთანხმოებები რეალობაა.
მაგრამ უთანხმოებებთან ერთად არსებობს საერთო საკითხებიც:
ვაჭრობა,
ენერგეტიკა,
სატრანსპორტო მარშრუტების უსაფრთხოება,
გარემოს დაცვა,
მიგრაცია,
ტურიზმი,
მეცნიერება და ტექნოლოგიები
და აზიისა და ევროპის დაკავშირების მომავალი.
სწორედ დერეფნების ერთ-ერთი უპირატესობა ის არის, რომ მათ შეუძლიათ პოლიტიკური დიალოგი სადავო საკითხებიდან საერთო ინტერესების მქონე საკითხებისკენ გადაიტანონ.
თუ ერთი სავაჭრო მარშრუტი სასარგებლოა ირანისთვის, საქართველოსთვის, სომხეთისთვის, აზერბაიჯანისთვის, ცენტრალური აზიის ქვეყნებისა და ევროპისთვის, ყველა მათგანს ექნება დიალოგის გაგრძელების მიზეზი.
ეს არის თანამშრომლობის ის ტიპი, რომელიც კედლების აშენების ნაცვლად ხიდებს აშენებს.
დღევანდელმა მსოფლიომ ერთი მნიშვნელოვანი გაკვეთილი მოგვცა: არც ერთი მარშრუტი არ არის სამუდამოდ უსაფრთხო, საკმარისი და მდგრადი.
ქვეყნებსა და ეკონომიკებს დივერსიფიცირებული მარშრუტები სჭირდებათ.
ეს ეხება ენერგეტიკას; ვაჭრობას; ციფრულ კავშირებს; ტრანსპორტსა და მიწოდების ჯაჭვებსაც.
ამიტომ, თუ საქართველო შეძლებს ერთდროულად იყოს დაკავშირებული ევროპასთან, შავ ზღვასთან, თურქეთთან, აზერბაიჯანთან, ცენტრალურ აზიასთან, სომხეთთან და სამხრეთის მიმართულებებთან, მისი პოზიცია გაძლიერდება.
თუ ირანიც შეძლებს ერთდროულად იყოს დაკავშირებული კავკასიასთან, ცენტრალურ აზიასთან, სამხრეთ აზიასთან, ინდოეთის ოკეანესთან, თურქეთთან და ევროპასთან, ყველა ამ „ქსელი-ბაზრის“ პოზიცია გაძლიერდება.
მეტი დაკავშირება აუცილებლად მეტ დამოკიდებულებას არ ნიშნავს; ზოგჯერ პირიქით — ეს ნიშნავს მეტ არჩევანს და მეტ დამოუკიდებლობას.
შესაძლოა, ეს არის ყველაზე მნიშვნელოვანი დასკვნა, რომლამდეც საქართველოში 220 დღის ყოფნის შემდეგ მივედი.
ირანი რეგიონის მომავალს ერთი ქვეყნის მეორის წინააღმდეგ არჩევაში არ ხედავს.
არც საქართველომ უნდა აირჩიოს მხოლოდ აღმოსავლეთი ან დასავლეთი;
არც ირანმა;
არც სომხეთმა;
არც აზერბაიჯანმა.
რეგიონის მომავალი შეიძლება იმ ქსელის შექმნაში იყოს, რომელშიც აღმოსავლეთი და დასავლეთი, ჩრდილოეთი და სამხრეთი, შავი ზღვა და ინდოეთის ოკეანე ერთმანეთთან უფრო მეტად დაკავშირებული იქნება.
ამ სურათში არც ერთი ქვეყანა არ არის მეორის შემცვლელი.
თითოეული ქვეყანა უფრო დიდი ქსელის ნაწილია.
შესაძლოა, ახლა დადგა დრო, რეგიონის მომავალზე საუბრისას ნაკლებად ვიფიქროთ „დერეფნებზე“, როგორც რუკაზე დატანილ ხაზებზე, და უფრო მეტად — როგორც ერთმანეთთან დაკავშირებულ ეკონომიკურ და ადამიანურ საზოგადოებებზე.
დერეფანი მაშინ არის წარმატებული, როდესაც მის ორივე მხარეს მხოლოდ კონტეინერები კი არ გადაადგილდება, არამედ:
მოძრაობს ცოდნა,
მოძრაობს კაპიტალი,
მოძრაობენ ტურისტები,
მოძრაობენ სტუდენტები,
მოძრაობენ იდეები
და ადამიანები ერთმანეთს უკეთ იცნობენ.
ამ შემთხვევაში გზა უბრალოდ გზა აღარ არის.
ის ხიდად იქცევა.
და შესაძლოა, დღეს, ირანსა და საქართველოს შორის მრავალსაუკუნოვანი ურთიერთობების შემდეგ, სწორედ ეს არის ჩვენს წინაშე არსებული საუკეთესო შესაძლებლობა:
ავაშენოთ ხიდი, რომელიც შავ ზღვას ინდოეთის ოკეანესთან უფრო დააახლოებს;
დავაკავშიროთ სამხრეთ კავკასია ცენტრალურ აზიასთან;
დავუახლოვოთ რეგიონის ბაზრები ერთმანეთს;
და ირანს, საქართველოს, ევროპასა და რეგიონის სხვა ქვეყნებს შორის დაპირისპირებისა და არჩევანის ლოგიკის ნაცვლად გავაძლიეროთ კავშირის, ურთიერთშემავსებლობისა და საერთო სარგებლის ლოგიკა.
ეს ხედვა არავის წინააღმდეგ არ არის.
ეს არ არის მოწოდება ერთი მხარის მეორის წინააღმდეგ არჩევისკენ.
ეს არის მოწოდება უფრო მეტი მარშრუტის, მეტი კავშირის და ყველასთვის მეტი შესაძლებლობის შექმნისკენ”– ამის შესახებ წერს ირანის ელჩი ალი მოჯანი სოციალურ ქსელში.